Shakai Hoken là hệ thống bảo hiểm xã hội toàn diện dành cho người lao động tại Nhật Bản, bao gồm bảo hiểm y tế, hưu trí, thất nghiệp và tai nạn lao động. Điểm khác biệt chính với Kokuho là Shakai Hoken dành cho người làm việc tại công ty, do công ty và người lao động cùng đóng, còn Kokuho dành cho người không thuộc Shakai Hoken và do cá nhân tự đóng.
Bảo hiểm xã hội (Shakai Hoken) là gì và ai cần tham gia?
Shakai Hoken, hay Bảo hiểm xã hội, là một hệ thống bảo hiểm bắt buộc tại Nhật Bản nhằm đảm bảo an sinh cho người lao động và gia đình họ. Hệ thống này được thiết kế để bảo vệ người tham gia khỏi các rủi ro về sức khỏe, tuổi già, thất nghiệp và tai nạn lao động. Thông thường, Shakai Hoken áp dụng cho những người làm việc toàn thời gian tại các công ty, tổ chức hoặc những người làm bán thời gian nhưng đáp ứng các tiêu chí nhất định về số giờ làm việc và mức lương. Việc tham gia Shakai Hoken thường do công ty nơi bạn làm việc thực hiện thủ tục đăng ký và quản lý, với một phần phí đóng góp được trừ trực tiếp từ lương của bạn. Đây là một trong những nền tảng quan trọng giúp người Việt an tâm hơn khi sinh sống và làm việc lâu dài tại Nhật Bản.
- Bảo hiểm Y tế (Kenko Hoken): Chi trả 70% chi phí khám chữa bệnh, thuốc men, nhập viện. Bao gồm cả trợ cấp sinh sản và nghỉ ốm.
- Bảo hiểm Hưu trí (Kosei Nenkin): Đảm bảo thu nhập khi về hưu, hoặc trợ cấp cho người thân khi người tham gia qua đời, hoặc trợ cấp khi bị mất khả năng lao động. Đây là phần bổ sung cho Nenkin cơ bản (Kokumin Nenkin).
- Bảo hiểm Lao động (Rodo Hoken): Gồm Bảo hiểm Thất nghiệp (Koyo Hoken) và Bảo hiểm Tai nạn lao động (Roshi Hoken).
- Bảo hiểm Thất nghiệp (Koyo Hoken): Cung cấp trợ cấp khi mất việc làm, giúp người lao động có thời gian tìm việc mới.
- Bảo hiểm Tai nạn lao động (Roshi Hoken): Chi trả chi phí y tế và trợ cấp thu nhập khi người lao động bị tai nạn hoặc mắc bệnh nghề nghiệp trong quá trình làm việc.
Quyền lợi và nghĩa vụ khi tham gia Shakai Hoken
Tham gia Shakai Hoken mang lại nhiều quyền lợi thiết thực, giúp bạn an tâm hơn trong cuộc sống tại Nhật. Quyền lợi rõ ràng nhất là việc được hỗ trợ chi phí y tế đáng kể, giảm gánh nặng tài chính khi không may ốm đau. Bên cạnh đó, Kosei Nenkin tích lũy cho tương lai, đảm bảo bạn có một khoản thu nhập ổn định khi về già. Trong trường hợp không may bị mất việc, Koyo Hoken sẽ là một điểm tựa tài chính quan trọng. Về nghĩa vụ, người tham gia Shakai Hoken cần đóng góp một phần phí bảo hiểm hàng tháng. Mức phí này được tính dựa trên mức lương của bạn và được chia sẻ giữa bạn và công ty. Công ty sẽ chịu một nửa và bạn sẽ chịu nửa còn lại, khoản này sẽ được trừ tự động từ lương của bạn. Việc này giúp đảm bảo tính bền vững của hệ thống và sự công bằng trong đóng góp.
- Được chi trả 70% chi phí y tế (khám, chữa bệnh, phẫu thuật, thuốc men) khi sử dụng Kenko Hoken.
- Nhận trợ cấp sinh sản (Shussan Ikuji Ichijikin) và trợ cấp nghỉ thai sản (Shussan Teate) cho phụ nữ.
- Nhận trợ cấp nghỉ ốm (Shobyo Teate) khi không thể làm việc do bệnh tật hoặc tai nạn không liên quan đến công việc.
- Nhận lương hưu từ Kosei Nenkin khi đủ điều kiện (thường là 65 tuổi và đủ số năm đóng góp).
- Nhận trợ cấp thất nghiệp từ Koyo Hoken nếu đủ điều kiện (thời gian đóng góp, lý do thôi việc).
- Được bảo vệ toàn diện bởi Roshi Hoken khi xảy ra tai nạn hoặc bệnh nghề nghiệp tại nơi làm việc.
Shakai Hoken và Kokuho: Điểm khác biệt cốt lõi
Sự khác biệt giữa Shakai Hoken (cụ thể là Kenko Hoken) và Kokuho (Bảo hiểm Y tế Quốc dân) là một trong những điều người Việt tại Nhật cần nắm rõ. Mặc dù cả hai đều cung cấp quyền lợi chăm sóc sức khỏe tương tự (chi trả 70% chi phí y tế), nhưng đối tượng tham gia, cách tính phí và một số quyền lợi bổ sung lại rất khác nhau. Việc hiểu rõ sự khác biệt này sẽ giúp bạn biết mình thuộc diện nào và cần tham gia loại bảo hiểm nào để đảm bảo tuân thủ quy định pháp luật và bảo vệ quyền lợi của bản thân.
- Đối tượng tham gia: Shakai Hoken dành cho người lao động làm việc tại các công ty, tổ chức; Kokuho dành cho người không thuộc Shakai Hoken (ví dụ: người tự kinh doanh, sinh viên, người thất nghiệp, người làm bán thời gian không đủ điều kiện Shakai Hoken).
- Phí bảo hiểm: Shakai Hoken do công ty và người lao động cùng đóng (mỗi bên 50%); Kokuho do cá nhân tự đóng toàn bộ, dựa trên thu nhập năm trước, số người trong gia đình và địa phương cư trú.
- Phạm vi bảo hiểm: Shakai Hoken bao gồm cả Bảo hiểm Y tế (Kenko Hoken), Hưu trí (Kosei Nenkin), Thất nghiệp (Koyo Hoken) và Tai nạn lao động (Roshi Hoken). Kokuho chỉ bao gồm Bảo hiểm Y tế.
- Bảo hiểm hưu trí: Người tham gia Shakai Hoken sẽ đóng Kosei Nenkin (bổ sung cho Kokumin Nenkin). Người tham gia Kokuho sẽ đóng Kokumin Nenkin (Bảo hiểm Hưu trí Quốc dân) riêng biệt.
- Bảo hiểm gia đình: Shakai Hoken cho phép người phụ thuộc (vợ/chồng, con cái) không có thu nhập hoặc thu nhập thấp được hưởng Kenko Hoken mà không cần đóng thêm phí. Kokuho tính phí riêng cho từng thành viên trưởng thành trong gia đình.
Thủ tục và lưu ý quan trọng cho người Việt
Đối với người Việt tại Nhật, việc hiểu rõ thủ tục và những lưu ý khi tham gia Shakai Hoken là rất cần thiết. Trong hầu hết các trường hợp, khi bạn bắt đầu làm việc tại một công ty đủ điều kiện, công ty sẽ chịu trách nhiệm hoàn tất các thủ tục đăng ký Shakai Hoken cho bạn. Bạn sẽ không cần phải tự mình đến các cơ quan hành chính để đăng ký. Tuy nhiên, điều quan trọng là bạn cần kiểm tra các giấy tờ liên quan và bảng lương hàng tháng để đảm bảo rằng mình đã được đăng ký đúng và phí bảo hiểm được trừ chính xác. Nếu có bất kỳ thắc mắc nào, đừng ngần ngại hỏi bộ phận nhân sự của công ty hoặc tìm kiếm sự hỗ trợ từ các trung tâm tư vấn dành cho người nước ngoài.
- Khi bắt đầu làm việc tại công ty, bạn chỉ cần cung cấp các thông tin và giấy tờ cần thiết (thẻ cư trú Zairyu Card, số My Number) cho bộ phận nhân sự, công ty sẽ tự động đăng ký Shakai Hoken cho bạn.
- Kiểm tra kỹ bảng lương hàng tháng (kyuyo meisaisho) để xác nhận số tiền Shakai Hoken đã được trừ chính xác.
- Nếu bạn nghỉ việc, công ty sẽ làm thủ tục chấm dứt Shakai Hoken. Bạn cần chuyển sang Kokuho hoặc Shakai Hoken của công ty mới (nếu có) trong vòng 14 ngày kể từ ngày nghỉ việc.
- Khi chuyển đổi từ Shakai Hoken sang Kokuho hoặc ngược lại, hãy đảm bảo bạn có giấy chứng nhận chấm dứt bảo hiểm cũ và mang theo thẻ cư trú đến văn phòng hành chính địa phương (shi-yakusho/ku-yakusho) để làm thủ tục.
- Nếu bạn là người phụ thuộc của người tham gia Shakai Hoken (ví dụ: vợ/chồng không đi làm), bạn sẽ được hưởng Kenko Hoken mà không cần đóng phí riêng, nhưng cần làm thủ tục đăng ký người phụ thuộc tại công ty của người bảo lãnh.
Câu hỏi thường gặp
Tôi là du học sinh làm thêm, có phải đóng Shakai Hoken không?
Nếu bạn là du học sinh làm thêm với số giờ làm việc ít hơn quy định (thường là dưới 20 giờ/tuần) và thu nhập thấp, bạn sẽ không thuộc diện bắt buộc tham gia Shakai Hoken. Trong trường hợp này, bạn sẽ phải tham gia Bảo hiểm Y tế Quốc dân (Kokuho) và Bảo hiểm Hưu trí Quốc dân (Kokumin Nenkin). Tuy nhiên, nếu bạn làm việc đủ số giờ và thu nhập đáp ứng các tiêu chí của công ty (thường là trên 20 giờ/tuần, thu nhập trên 88.000 yên/tháng, làm việc trên 2 tháng...), bạn vẫn có thể thuộc diện tham gia Shakai Hoken.
Khi nghỉ việc, tôi phải làm gì với Shakai Hoken?
Khi nghỉ việc, công ty sẽ làm thủ tục chấm dứt Shakai Hoken cho bạn. Bạn có ba lựa chọn: 1) Chuyển sang Shakai Hoken của công ty mới nếu bạn đi làm ngay, 2) Tự nguyện tiếp tục tham gia Kenko Hoken của công ty cũ (任意継続被保険者制度 - Nin'i Keizoku Hihokensha Seido) trong tối đa 2 năm, nhưng bạn phải đóng toàn bộ phí bảo hiểm (bao gồm cả phần của công ty), 3) Đăng ký Bảo hiểm Y tế Quốc dân (Kokuho) và Bảo hiểm Hưu trí Quốc dân (Kokumin Nenkin) tại văn phòng hành chính địa phương trong vòng 14 ngày kể từ ngày nghỉ việc. Bạn cần hỏi công ty cũ về giấy tờ chứng nhận chấm dứt bảo hiểm để làm thủ tục.
Tôi có thể nhận lại tiền Kosei Nenkin khi về nước không?
Có, bạn có thể yêu cầu hoàn trả một phần tiền Kosei Nenkin (và Kokumin Nenkin) dưới dạng 'Lump-sum Withdrawal Payment' (脱退一時金 - Dattai Ichijikin) khi bạn rời Nhật Bản vĩnh viễn và không còn là công dân Nhật. Để đủ điều kiện, bạn phải đóng bảo hiểm ít nhất 6 tháng và chưa nhận bất kỳ khoản trợ cấp hưu trí nào. Số tiền hoàn trả sẽ dựa trên tổng số tháng bạn đã đóng bảo hiểm, tối đa là 5 năm (60 tháng). Thủ tục yêu cầu thường được thực hiện sau khi bạn đã rời Nhật Bản. Bạn cần tìm hiểu kỹ quy trình và chuẩn bị các giấy tờ cần thiết như hộ chiếu, thẻ cư trú đã hủy, sổ Nenkin và thông tin tài khoản ngân hàng.
