Nenkin là hệ thống lương hưu công cộng của Nhật Bản, bắt buộc cho mọi cư dân trên 20 tuổi. Có hai loại chính là Kokumin Nenkin (Lương hưu Quốc dân) và Kōsei Nenkin (Lương hưu Phúc lợi). Người nước ngoài có thể nhận lại một phần tiền đã đóng thông qua thủ tục hoàn trả Nenkin (Dasshōkin) khi rời Nhật Bản.
Nenkin là gì? Tổng quan về hệ thống lương hưu Nhật Bản
Nenkin là tên gọi chung cho hệ thống lương hưu công cộng của Nhật Bản, được thiết lập nhằm đảm bảo an sinh xã hội cho người dân khi về già, mất khả năng lao động hoặc trong trường hợp người trụ cột gia đình qua đời. Đây là một chế độ bắt buộc đối với hầu hết cư dân Nhật Bản từ 20 đến 60 tuổi, bao gồm cả người nước ngoài. Việc đóng Nenkin không chỉ là nghĩa vụ mà còn mang lại nhiều quyền lợi thiết thực, dù bạn có ý định sinh sống lâu dài tại Nhật hay không.
Hai trụ cột chính của Nenkin: Kokumin Nenkin và Kōsei Nenkin
Hệ thống Nenkin được xây dựng trên hai trụ cột chính, tùy thuộc vào tình trạng việc làm và thu nhập của bạn. Việc hiểu rõ sự khác biệt giữa hai loại này là rất quan trọng để biết mình thuộc đối tượng nào và quyền lợi ra sao. Mặc dù hệ thống Nenkin có thể có những điều chỉnh nhỏ về mức đóng hoặc mức hưởng qua các năm (ví dụ như năm 2026), nhưng cấu trúc cơ bản và các quyền lợi chính vẫn được duy trì.
- Kokumin Nenkin (国民年金 - Lương hưu Quốc dân): Đây là trụ cột cơ bản, áp dụng cho tất cả cư dân Nhật Bản từ 20 đến 60 tuổi. Đối tượng chính là những người tự kinh doanh, sinh viên, người nội trợ không có việc làm chính thức, hoặc những người không thuộc diện Kōsei Nenkin. Mức đóng Kokumin Nenkin là một khoản cố định hàng tháng (ví dụ, năm 2024 là 16.980 yên/tháng). Quyền lợi chính từ Kokumin Nenkin bao gồm lương hưu tuổi già cơ bản (Rōrei Kiso Nenkin), lương hưu khuyết tật cơ bản (Shōgai Kiso Nenkin) và lương hưu tử tuất cơ bản (Izoku Kiso Nenkin).
- Kōsei Nenkin (厚生年金 - Lương hưu Phúc lợi): Đây là trụ cột thứ hai, dành cho những người làm việc tại các công ty, xí nghiệp, tổ chức có đăng ký Kōsei Nenkin. Người lao động và công ty sẽ cùng đóng góp vào quỹ này. Mức đóng Kōsei Nenkin được tính dựa trên mức lương hàng tháng của người lao động (khoảng 18,3% tổng lương, chia đôi giữa người lao động và công ty). Ngoài các quyền lợi cơ bản từ Kokumin Nenkin, người đóng Kōsei Nenkin còn được hưởng thêm lương hưu tuổi già phúc lợi (Rōrei Kōsei Nenkin), lương hưu khuyết tật phúc lợi (Shōgai Kōsei Nenkin) và lương hưu tử tuất phúc lợi (Izoku Kōsei Nenkin). Số tiền hưởng sẽ cao hơn đáng kể so với chỉ đóng Kokumin Nenkin.
Các quyền lợi chính từ việc đóng Nenkin
Việc đóng Nenkin đều đặn mang lại ba loại quyền lợi chính, giúp bạn và gia đình an tâm hơn trước những rủi ro trong cuộc sống:
- Lương hưu tuổi già (Rōrei Nenkin): Đây là quyền lợi phổ biến nhất, được nhận khi bạn đạt đến tuổi nghỉ hưu (thường là 65 tuổi) và đã đóng Nenkin đủ số năm quy định (hiện tại là tối thiểu 10 năm). Số tiền nhận được phụ thuộc vào tổng số năm đóng và mức đóng của bạn.
- Lương hưu khuyết tật (Shōgai Nenkin): Nếu bạn bị khuyết tật do bệnh tật hoặc tai nạn, khiến bạn không thể làm việc hoặc gặp khó khăn trong cuộc sống, bạn có thể đủ điều kiện nhận lương hưu khuyết tật, bất kể tuổi tác. Điều kiện là bạn phải đóng Nenkin đủ số tháng nhất định trước khi phát sinh khuyết tật.
- Lương hưu tử tuất (Izoku Nenkin): Trong trường hợp người trụ cột gia đình đang đóng Nenkin qua đời, người thân phụ thuộc (vợ/chồng, con cái) có thể nhận được lương hưu tử tuất để hỗ trợ cuộc sống. Điều kiện cũng bao gồm việc người đã mất phải đóng Nenkin đủ số tháng quy định.
Thủ tục hoàn trả Nenkin (Dasshōkin) cho người nước ngoài
Một trong những quyền lợi quan trọng nhất đối với người nước ngoài sinh sống và làm việc tại Nhật Bản là khả năng nhận lại một phần tiền Nenkin đã đóng thông qua thủ tục hoàn trả một lần (Dasshōkin - 脱退一時金). Đây là giải pháp hữu ích nếu bạn không có ý định sinh sống lâu dài tại Nhật Bản và không đủ điều kiện nhận lương hưu tuổi già.
- Điều kiện nhận Dasshōkin:
- Bạn không phải là công dân Nhật Bản.
- Bạn đã đóng Nenkin (Kokumin Nenkin hoặc Kōsei Nenkin) từ 6 tháng trở lên.
- Bạn không còn địa chỉ cư trú tại Nhật Bản (đã rời khỏi Nhật Bản).
- Bạn chưa từng nhận lương hưu tuổi già, lương hưu khuyết tật.
- Thời gian yêu cầu hoàn trả phải trong vòng 2 năm kể từ ngày bạn rời Nhật Bản.
- Các bước thực hiện:
- 1. Rời khỏi Nhật Bản: Bạn phải hoàn tất thủ tục chuyển đi (tenkyo todoke) tại văn phòng phường/quận và hủy bỏ tư cách lưu trú tại sân bay khi xuất cảnh.
- 2. Điền đơn yêu cầu: Tải mẫu đơn "Application for the Lump-sum Withdrawal Payments" từ trang web của Cơ quan Lương hưu Nhật Bản (Japan Pension Service - Nenkin Kiko) hoặc yêu cầu gửi về địa chỉ nước ngoài của bạn.
- 3. Chuẩn bị giấy tờ: Hộ chiếu (bản sao trang có dấu xuất cảnh), sổ Nenkin Techo (nếu có), giấy tờ chứng minh tài khoản ngân hàng ở nước ngoài (tên ngân hàng, chi nhánh, số tài khoản, mã SWIFT/BIC).
- 4. Gửi hồ sơ: Gửi toàn bộ hồ sơ đã chuẩn bị đến Cơ quan Lương hưu Nhật Bản qua đường bưu điện từ nước ngoài. Địa chỉ cụ thể sẽ có trên mẫu đơn.
- 5. Nhận tiền: Sau khi hồ sơ được duyệt, tiền sẽ được chuyển vào tài khoản ngân hàng của bạn ở nước ngoài. Lưu ý rằng một phần thuế thu nhập (thường là 20,42%) sẽ bị khấu trừ. Bạn có thể yêu cầu hoàn trả phần thuế này sau đó thông qua người đại diện thuế (tax representative) tại Nhật Bản.
Những lưu ý quan trọng và cách kiểm tra thông tin Nenkin
Để đảm bảo quyền lợi và nghĩa vụ của mình, người Việt tại Nhật Bản cần lưu ý một số điểm sau và chủ động kiểm tra thông tin Nenkin của mình:
- Sổ Nenkin Techo (年金手帳): Đây là cuốn sổ ghi lại quá trình đóng Nenkin của bạn. Dù hiện tại đã được thay thế bằng Giấy thông báo số Nenkin cơ bản (基礎年金番号通知書 - Kiso Nenkin Bangō Tsūchisho), bạn vẫn nên giữ cẩn thận các giấy tờ liên quan đến số Nenkin cơ bản của mình.
- Kiểm tra thông tin Nenkin trực tuyến: Bạn có thể đăng ký tài khoản trên Nenkin Net (ねんきんネット) để kiểm tra lịch sử đóng Nenkin, ước tính số tiền lương hưu nhận được và các thông tin liên quan khác. Đây là cách tiện lợi và chính xác nhất để theo dõi tình trạng Nenkin của mình.
- Giấy báo Nenkin định kỳ: Cơ quan Lương hưu Nhật Bản sẽ gửi giấy báo Nenkin (ねんきん定期便 - Nenkin Teiki Bin) đến địa chỉ của bạn hàng năm, thường vào tháng 4 hoặc tháng 5. Giấy báo này tóm tắt lịch sử đóng góp và số tiền dự kiến bạn sẽ nhận được. Hãy kiểm tra kỹ các thông tin này.
- Liên hệ Cơ quan Lương hưu Nhật Bản: Nếu có bất kỳ thắc mắc nào, bạn có thể liên hệ trực tiếp với văn phòng Nenkin gần nhất hoặc gọi điện đến tổng đài tư vấn của Cơ quan Lương hưu Nhật Bản (Nenkin Kiko) để được giải đáp.
Câu hỏi thường gặp
Tôi có cần đóng Nenkin không nếu chỉ ở Nhật vài năm?
Có, việc đóng Nenkin là bắt buộc đối với hầu hết cư dân từ 20 đến 60 tuổi tại Nhật Bản, kể cả người nước ngoài, không phân biệt thời gian lưu trú. Tuy nhiên, nếu bạn rời Nhật và không đủ điều kiện nhận lương hưu tuổi già, bạn có thể yêu cầu hoàn trả một phần tiền đã đóng thông qua thủ tục Dasshōkin (hoàn trả một lần).
Làm sao để biết mình đã đóng bao nhiêu Nenkin?
Bạn có thể kiểm tra lịch sử đóng Nenkin của mình thông qua Nenkin Net (đăng ký tài khoản trực tuyến), hoặc xem trên giấy báo Nenkin định kỳ (Nenkin Teiki Bin) được gửi về nhà hàng năm. Ngoài ra, sổ Nenkin Techo (hoặc Giấy thông báo số Nenkin cơ bản) cũng chứa thông tin quan trọng về số Nenkin của bạn.
Nếu tôi về Việt Nam, tiền Nenkin của tôi sẽ ra sao?
Nếu bạn không có ý định quay lại Nhật Bản và đã đóng Nenkin từ 6 tháng trở lên, bạn có thể nộp đơn yêu cầu hoàn trả một lần (Dasshōkin) sau khi rời Nhật. Số tiền hoàn trả sẽ tương ứng với số tháng bạn đã đóng, tối đa là 5 năm (60 tháng). Một phần thuế sẽ bị khấu trừ, nhưng bạn có thể yêu cầu hoàn lại phần thuế này sau đó.
