Trường học Nhật Bản xem xét lại các quy tắc 'đen' hà khắc, từ kiểu tóc đến màu đồ lót

Các trường học trên khắp Nhật Bản đang tích cực rà soát và thay đổi các quy định nội bộ vốn bị chỉ trích là quá hà khắc, hay còn gọi là “quy tắc đen” (ブラック校則 - burakku kousoku). Từ những yêu cầu về kiểu tóc được cho là 'chuẩn học sinh cấp ba' đến việc cấm sử dụng kem chống nắng hay quy định chi tiết màu sắc đồ lót, làn sóng cải cách này đang hướng tới một môi trường học đường nhân văn và tôn trọng quyền của học sinh hơn.

“Quy tắc đen” và làn sóng phản đối từ cộng đồng

Khái niệm “quy tắc đen” (black rules) dùng để chỉ những quy định trường học được coi là vô lý hoặc quá nghiêm ngặt, gây ảnh hưởng đến quyền tự do cá nhân và thậm chí là sức khỏe của học sinh. Trong nhiều năm qua, những quy tắc này đã trở thành vấn đề gây tranh cãi gay gắt tại Nhật Bản. Các ví dụ điển hình bao gồm việc cấm học sinh sử dụng kem chống nắng vào mùa hè nắng nóng, yêu cầu học sinh có tóc tự nhiên màu sáng phải nhuộm đen, hay thậm chí là quy định chi tiết về màu sắc của đồ lót. Luật sư Kumiko Haruta thuộc Đoàn Luật sư Fukuoka, một người tích cực trong việc thúc đẩy cải cách các quy tắc này, cho biết nhiều quy định đã đi quá xa, có dấu hiệu vi phạm nhân quyền. Chính vì vậy, các đoàn luật sư trên toàn quốc đã tiến hành điều tra và gửi yêu cầu tới các cơ quan giáo dục nhằm giải quyết những tồn tại này.

Hướng dẫn từ Bộ Giáo dục và vai trò của học sinh

Trước những phản ứng mạnh mẽ từ xã hội, Bộ Giáo dục Nhật Bản đã có động thái rõ ràng. Vào tháng 6 năm 2021, Bộ đã gửi thông báo tới các hội đồng giáo dục cấp tỉnh và các đơn vị liên quan, nhấn mạnh rằng 'các quy tắc trường học phải được rà soát liên tục và chủ động để xác định liệu chúng có tính đến hoàn cảnh thực tế của học sinh, các chuẩn mực xã hội, sự thay đổi theo thời gian và các yếu tố khác hay không'. Thông báo này đã tạo đà mạnh mẽ cho phong trào xem xét lại các quy tắc. Một điểm đáng khích lệ là ngày càng có nhiều học sinh chủ động tham gia vào quá trình xây dựng và sửa đổi các quy tắc của trường. Luật sư Haruta khẳng định rằng các quy tắc được tạo ra chỉ từ góc độ của giáo viên thường không phản ánh được tiếng nói của những người dễ bị tổn thương hoặc thuộc nhóm thiểu số. Do đó, việc đảm bảo một quy trình mà học sinh, những người bị hạn chế quyền tự do, có thể trao đổi ý kiến và đưa ra quyết định theo cách họ chấp nhận là vô cùng quan trọng. Đạo luật Cơ bản về Chính sách Trẻ em, có hiệu lực vào tháng 4 năm 2023, cũng quy định rõ ràng về quyền được bày tỏ quan điểm của trẻ em. Việc rà soát quy tắc trường học vì thế trở thành một cơ hội quý giá để học sinh học hỏi những kiến thức cơ bản về dân chủ.

Góc nhìn pháp lý và nguyên tắc xây dựng quy định

Để xây dựng các quy tắc trường học công bằng và hợp lý, luật sư Kumiko Haruta đã đưa ra một số quan điểm cốt lõi. Trong đó, nguyên tắc đầu tiên và quan trọng nhất là 'tính hợp pháp của mục đích'. Bà giải thích rằng khi quyết định nội dung của một quy tắc, cần đặt câu hỏi về mục đích và sự cần thiết của nó. Ví dụ, đối với quy định 'màu đồ lót khi mặc đồng phục học sinh phải là màu trắng', cần phải xem xét lý do tại sao lại hạn chế màu sắc của đồ lót, thứ mà thông thường không được nhìn thấy bởi người khác. Nếu không có một lý do thuyết đáng tin cậy liên quan đến mục tiêu giáo dục hoặc duy trì trật tự trường học, quy tắc đó có thể thiếu tính hợp pháp. Việc áp dụng nguyên tắc này giúp loại bỏ những quy định mang tính áp đặt mà không có cơ sở rõ ràng.